Wie is jouw beste assistent? Over coaches, vertrouwen en de vriend die niet was wie hij leek

Er zit een jongeman in een huis vol vreemden. Zijn vader vertrok twintig jaar geleden naar een oorlog en kwam nooit terug. Huwelijkskandidaten hebben zich in het ouderlijk huis genesteld en eten zijn erfenis op, feestmaal na feestmaal, en iedereen heeft een mening over wat hij moet doen. Hij is beleefd tegen allemaal. Een plan heeft hij niet.

Dan staat er een oude vriend van zijn vader voor de deur, die zegt wat niemand anders durft te zeggen: stop met wachten. Ga zelf op zoek.

Zo begint Homerus De Odyssee. Niet met Odysseus, maar met zijn zoon Telemachus, die vastzit. Kort daarna stapt er nog een vertrouwd gezicht naar voren: Mentor, de man aan wie Odysseus zijn huishouden had toevertrouwd. Mentor staat naast Telemachus in de volksvergadering, regelt een schip en stuurt hem de zee over, om het te vragen aan de mensen die zijn vader kenden. Telemachus komt thuis als een ander mens.

En nu het deel dat de meeste mensen vergeten. Geen van beiden was wie hij leek. Beide keren was het Athena, de godin van de wijsheid, met het gezicht van iemand die Telemachus al vertrouwde. Ze had zich kunnen tonen zoals ze was, vol licht en gezag. Ze koos voor vertrouwde gezichten, omdat advies pas aankomt als het komt van iemand van wie je gelooft dat hij aan jouw kant staat.

Drieduizend jaar later noemen we zo iemand nog steeds een mentor. Het woord kwam in de achttiende eeuw via een Franse navertelling van het verhaal in de Europese talen terecht, en betekent sindsdien “wijze raadgever”.

Dus hier is een vraag voor het weekend, en ik hoop dat je hem een beetje persoonlijk neemt: wie is jouw Mentor? Wie helpt je werkelijk om je loopbaan en je werkende leven vorm te geven, en hoe zeker weet je dat die persoon is wie hij lijkt?

Iedereen heeft er belang bij

Maak in gedachten een lijstje van de mensen bij wie je aanklopt met een loopbaanvraag. Voor de meesten ziet dat er ongeveer zo uit:

• Je leidinggevende. Vaak oprecht betrokken. Heeft ook een team te leiden, formatie te bewaken en een kwartaal te halen. Als je vraagt of je dat andere aanbod moet aannemen, is die geen neutrale partij.
• Je partner. Houdt van je, kent je het best, en deelt elk risico dat je neemt. Juist daarom is “zal ik stoppen en opnieuw beginnen?” voor een partner zo moeilijk zuiver te beantwoorden.
• Je vrienden en collega’s. Lief, en snel om je gelijk te geven. Vriendschap draait meer om instemming dan om precisie.
• Je tijdlijn. Vertelt je wat werkte voor een ander, in de loopbaan van een ander, van de mooiste kant belicht.
• Een chatbot. Om twee uur ’s nachts beschikbaar en eindeloos geduldig, en vaak net iets te graag bereid om mee te gaan in hoe jij de vraag stelde.

Dat is geen kritiek. Die mensen, en die hulpmiddelen, doen ertoe. Maar zie wat ze gemeen hebben: ieder heeft belang bij het antwoord, of helemaal geen belang bij jou. De vraag is niet wie de slimste persoon om je heen is. De vraag is: wiens enige belang is dat jij beter wordt?

Voor de meeste mensen is dat een kort lijstje. Vaak is het leeg.

Zelfs de besten groeien niet vanzelf door

In 2017 gaf de chirurg en schrijver Atul Gawande een TED-talk met een onomwonden titel: Want to get great at something? Get a coach. Hij opende met een zin die je aan de muur zou willen hangen: het gaat er niet alleen om hoe goed je nu bent, maar om hoe goed je gaat worden.

Daarna vertelde hij een verhaal over zichzelf. Hij begon in 2003 als chirurg, en jarenlang werden zijn resultaten stap voor stap beter. Hij zag zijn complicatiecijfers jaar na jaar dalen, tot ze na ongeveer vijf jaar stabiliseerden. Hij werd niet slechter. Hij werd alleen niet meer beter, en hij zag niet waarom. “Is dit zo goed als ik ooit word?”

Dus deed hij iets wat chirurgen niet doen. Hij vroeg een gepensioneerde oud-hoogleraar, Bob Osteen, om in de operatiekamer mee te kijken. De operatie verliep prachtig. Gawande verwachtte weinig feedback. Osteen kwam terug met een hele pagina vol aantekeningen. Het licht was een half uur lang uit de wond weggedraaid zonder dat Gawande het merkte. Zijn elleboog ging steeds omhoog, een teken dat hij niet volledig in controle was.

Kleine dingen. Onzichtbaar voor degene die het werk doet. Gawandes samenvatting van wat een goede coach doet, is de beste die ik ken: coaches zijn je externe ogen en oren, die je een nauwkeuriger beeld van je werkelijkheid geven. Na een jaar coaching daalde zijn complicatiecijfer nog verder.

Hij was ook eerlijk over de prijs: het was pijnlijk, en hij vond het niet prettig om bekeken te worden. Onthoud die zin. We komen erop terug.

Loopbanen vallen op precies dezelfde manier stil. De eerste jaren is alles feedback: nieuwe vaardigheden, nieuwe mensen, gestage groei. Dan ben je goed genoeg. De beoordeling zegt “voldoet aan de verwachtingen” en de feedback stopt, niet omdat er niets meer te leren valt, maar omdat niemand dichtbij genoeg is om het te zien. Ergens rond jaar vijf vlakken veel capabele mensen stilletjes af, zonder het te merken.

Silicon Valley leerde dit de dure manier. Toen Eric Schmidt CEO van Google werd, vertelde investeerder John Doerr hem dat hij een coach nodig had. Schmidt, een zeer ervaren bestuurder, dacht van niet. Doerrs antwoord, zoals Schmidt het later navertelde: zelfs de beste tennissers ter wereld hebben een coach. Die coach werd Bill Campbell, een voormalig American-footballcoach die later ook Steve Jobs, Larry Page en een hele generatie oprichters adviseerde, en wiens werkwijze een heel boek vult: Trillion Dollar Coach.

Het patroon is in de operatiekamer hetzelfde als in de bestuurskamer: hoe beter je wordt, hoe moeilijker je je eigen blinde vlekken ziet, en hoe minder mensen bereid zijn ze aan te wijzen.

Een kleine oefening voor dit weekend

Neem op zaterdagochtend vijf minuten, voordat de week je weer in zijn greep krijgt.

Schrijf de twee of drie mensen op bij wie je werkelijk aanklopt met loopbaanvragen. Beantwoord voor elk van hen twee dingen:

• Welk belang heeft deze persoon bij mijn antwoord?
• Wanneer vertelde deze persoon me voor het laatst iets wat ik niet wilde horen?

Heeft elke naam een groot belang, of heeft niemand je in een jaar iets ongemakkelijks verteld, dan heb je je plateau gevonden. Dat is geen falen. Het is het moment dat Gawande bereikte in de operatiekamer, en het moment dat Telemachus bereikte in het huis van zijn vader: goed genoeg om door te gaan, nog niet zeker hoe je beter wordt.

Het addertje

Iemand vinden wiens enige belang is dat jij beter wordt, is de helft van het werk. De andere helft is lastiger: een coach kan je alleen helpen als je je laat zien, zoals Gawande iemand liet toekijken terwijl hij opereerde, hoe onprettig hij het ook vond om bekeken te worden. Daar is vertrouwen voor nodig, en vertrouwen is preciezer dan het klinkt.

Daarover gaat deel twee: Wat is vertrouwen eigenlijk? Wat vertrouwen werkelijk is, waarom het in heel kleine momenten wordt opgebouwd, zes manieren om het op te bouwen met een coach, en of je een AI-coach überhaupt kunt vertrouwen.

Veelgestelde vragen

Heb ik een loopbaancoach nodig als ik al goed ben in mijn werk? Juist dan helpt een coach het meest. Atul Gawandes chirurgische resultaten stabiliseerden na ongeveer vijf jaar praktijk. Coaching, door een gepensioneerde chirurg die meekeek terwijl hij opereerde, verbeterde ze verder. Bekwame mensen vallen stil omdat niemand dichtbij genoeg is om hun blinde vlekken te zien, niet omdat er niets meer te leren valt.

Wat is het verschil tussen een mentor en een coach? Een mentor deelt meestal eigen ervaring: “zo deed ik het.” Een coach stelt vooral vragen en helpt je je eigen situatie scherper te zien: “wat wil je, en wat staat in de weg?” Veel mensen hebben baat bij allebei. Het woord mentor komt uit Homerus’ Odyssee, waarin de godin Athena, vermomd als Mentor, de vriend van zijn vader, de jonge Telemachus raad geeft.

Fijn weekend.

— Zoran

---

Bronnen: Atul Gawande — “Want to get great at something? Get a coach”, TED 2017; Eric Schmidt, Jonathan Rosenberg en Alan Eagle, Trillion Dollar Coach (2019); Homerus, De Odyssee, boeken 1–4; Mental Floss — de herkomst van het woord “mentor”. Citaten uit Engelstalige bronnen zijn door ons vertaald en geparafraseerd.